Arhitektura secesije

Na prelazu 19. u 20. vek Odžaci beleže konstantni ekonomski, društveni i kulturni prosperitet. Otvorena je „Odžačka štedionica“, u centru posluje hotel „Kristian“, priprema se osnivanje fabrike za preradu kudeljnih vlakana, a istovremeno enterijer katoličke crkve uređuju najbolji umetnici. Dok se mesto razvija, dotle zemljoradnici, zanatlije i industrijalci počinju da grade nove kuće, koje su veće i stilski drugačije u odnosu na prethodne i starije. Pojavljuju se i neki novi momenti kulturnog života, na događajima, koncertima i balovima.

U isto vreme Evropu je osvojio novi umetnički pravac poznat i kao secesija ili jednostavno nova umetnost. Upečatljiva ostvarenja umetnika i arhitekata su dolazila i do malih sredina na području današnje Vojvodine. Neki veliki umetnici, za koje će se čuti širom Srednje Evrope, zbog ostvarenih dela u stilu secesije, rođeni su upravo ovde u zapadnoj Bačkoj.
Zanimljivo je da su čak dvojica slavnih arhitekata iz perioda secesije, zahvaljujući svojim privatnim i poslovnim vezama, bili u spoju sa Odžacima. Đula Partoš (Julije Puncman), rođeni Apatinac, u katoličkoj crkvi u Odžacima se venčao sa svojom suprugom i Odžačankom Franciskom Trišler. Njegova arhitektonska ostvarenja i danas ulepšavaju gradove poput Sremskih Karlovaca, Zrenjanina ili Budimpešte. Ferenc Rajhl, takođe rođen u Apatinu, bio je u vezi sa Odžacima posredstvom sestre Marije Vilman (rođ. Rajhl), koja se ovde udala. Rajhl je u značajnoj meri dao urbanistički identitet Subotici i Segedinu, a u pisanim arhivskim izvorima je ostao sačuvan i njegov plan oltara za katoličku crkvu u Odžacima.

Šetnja Odžacima će i danas ljubiteljima umetnosti i arhitekture secesije skrenuti pažnju u nekoliko navrata. U tipičnom bačkom okruženju uobičajenih kuća za ovo podneblje, koje se svojim fasadama pružaju uz put ili su zabatom okrenute prema ulici, izdvajaju se pojedini primeri lepo oblikovanih fasada tipičnih za arhitekturu „nove umetnosti“.

U Školskoj ulici se nalazi monumentalna prizemna Vila Ertl, u kojoj je danas Tehnička škola. Njena razigrana fasada nosi snažne odlike mađarske varijante secesije. Zabat ima prepoznatljivo zatalasane ivice tipične i za mnoga druga secesijska ostvarenja, dok u gornjem delu ceo prizor ukrašava i srcoliki motiv. Nema pisanih tragova koji upućuju na arhitektu ovog lepog i vrednog ostvarenja. Mada, na osnovu sličnosti sa pojedinim zgradama u Subotici i Segedinu, projekat Vile Ertl se može pripisati upravo slavnom i poznatom Ferencu Rajhlu.

U elegantnoj kombinaciji secesije i neobidermajer stila je izgrađena Vila Rauš, na uglu Somborske i Ulice Vojvode Mišića, koja je namenski građena za bogataša Alfreda Rauša. Njenu fasadu odlikuje kombinacija geometrijske i stilizovane floralne dekoracije, posebno prefinjenih linija. Nije ostao pisani trag o tome ko je projektant ovog znamenitog zdanja Odžaka, ali se, na osnovu brojnih veza Raušovih s Budimpeštom, može tek naslutiti da je to talentovani i još uvek nepoznati arhitekta iz ovog grada. Vilu Rauš je naknadno kupila porodica Ris, poznata po trgovini kudeljom, a s obzirom na to da su i Raušovi bili u istom poslu, može se zaključiti da je ova vila direktan plod unosnog posla od koga su Odžaci živeli.

Zgrada Doma zdravlja u Odžacima je izgrađena 1910. godine. Projektovana je za Dom starih lica. Ona je još jedan od simbola vremena u kome su Odžaci prolazili kroz zenit svog razvoja. Masivno prizemno zdanje ističe centralni rizalit sa atikom valovitih linija. Površina pod parkom, između samog objekta i ograde postavljene u istom vremenu, odraz je projektantove želje da formira celinu drugačiju od svega što je do tada u Odžacima bilo izgrađeno.
Veći broj kuća i u raznim drugim delovima Odžaka nosi elemente tipične za secesiju, čak i u onim situacijama kada su te kuće građene između dva svetska rata i pošto je ovaj stilski pravac nestao sa evropske pozornice. Tako se na nekim kapijama tog vremena nalaze predstave maskerona. Zatim, prozorska plastika ima geometrijske oblike nalik secesiji, dok zabate pojedinih kuća ukrašavaju floralni motivi. Čini se kako su građani Odžaka teško odstupali od ovog umetničkog pravca, koji i danas ima brojne poklonike.