Sakralni objekti

Pravoslavne crkve

Srpska pravoslavna crkva u Ratkovu

Čuveni srpski ikonopisac i slikar Jakov Orfelin, koji je živeo i stvarao u drugoj polovini 18. veka, pripada redu najboljih i najuspešnijih u svojoj branši. Pohađao je i završio slikarsku akademiju u Beču, u čemu mu je pomogao stric Zaharije Orfelin, inače čuveni pesnik i istoričar. Bio je dosledan starom pravoslavnom freskoslikarstvu i istovremeno se smatra vodećim umetnikom srpskog kasnobarognog slikarstva. Slikao je ikonostase za mnoge parohijske i manastirske crkve, naročito u Karlovačkoj mitropoliji. Posao ga je doveo u spoj sa pravoslavnom Crkvom Svetog ratnika Georgija (Đurđic) u Parabuću (danas Ratkovo), za koju je oslikao ikonostas.

Srpska pravoslavna crkva u Ratkovu je izgrađena 1775. godine i dokaz je viševekovnog prisustva srpske zajednice u ovom selu. Njena izgradnja, zaostavština i nasleđe predstavljaju odraz snage generacija meštana, koje su u selu živele u prethodnim stolećima.

Posetioci Ratkova bi trebalo da iskoriste priliku i dožive jedan od najznačajnijih detalja u mozaiku kulturno-istorijskog nasleđa šire okoline zapadne Bačke. Ovde se misli na izuzetan ikonostas sa 38 ikona oslikanih umećem i veštinom čuvenog Jakova Orfelina. Visoka oltarska pregrada razvijenog ikonografskog programa predstavlja jedno od poslednjih Orfelinovih ostvarenja. Ikone su u stilu uzdržanog baroknog manira i umirenih formi. Odlikuje ih kasnobarokni rasvetljeni kolorit. Na centralnim dverima se nalazi scena Blagovesti, raspoređena na dve ikone: Arhangel Gavrilo (na severnom krilu) i Bogorodica (na južnom krilu). Najveća i u samom središtu Orfelinovog izuzetnog dela je ikona Sveta Trojica sa Svetim Đorđem i Arhangelom Mihailom.

Crkva Svetog Dimitrija u Laliću

Crkva Svetog Dimitrija u Laliću je podignuta u periodu od 1834. do 1838. godine. Izgrađena je u stilu klasicizma, što je posebno uočljivo na ulaznom portalu, koji ističu četiri stuba sa dorskim kapitelima. Visoko iznad ovog dela fasade se uzdiže zvonik čija osnova se završava krunom i krstom, na samom vrhu. Ovaj lep i skladni hram, zajedno sa evangeličkom crkvom, predstavlja najviše zdanje u Laliću i orijentir koji se lako opaža sa puteva ovog dela Bačke.

Enterijer lalićke crkve je impozantan i svaki posetilac će se brzo uveriti u njegovu izvornost. Izgleda kao da se od 19. veka ovde ništa nije promenilo. Gotovo velelepni ikonostas su oslikali Petar i Pavle Čortanović, otac i sin iz srpskog akademsko-slikarskog miljea u nekadašnjoj Habsburškoj monarhiji. Ispred crkve je 1898. godine postavljen zavetni krst od crvenog mermera, koji čuva sećanje na građanku Anku Jaić (rođ. Grujin).

Hram Svetom arhangelu Mihailu

U Deronjama su lokalni Srbi podigli hram Svetom arhangelu Mihailu 1869. godine i na mestu starije crkve. Ikonostasnu pregradu, preuzetu iz pređašnje crkve, oslikao je 1792. godine Jovan Isailović Stariji, značajan predstavnik kasnog baroka u srpskoj umetnosti. Živopis je izveo početkom 20. veka Rafailo Momčilović. Ovaj istaknuti slikar i iguman manastira Šišatovac je rođen u Deronjama 1875. godine. Svrstava se u red najvažnijih istorijskih ličnosti opštine Odžaci i šire. Usavršavao se, paralelno sa monaškim životom, u Moskvi, Rimu, Veneciji i Beogradu. Oslikao je mnoge ikonostase, izveo portrete crkvenih velikodostojnika, a sa svojim impresionističkim pejzažima je učestvovao na brojnim izložbama u vreme Jugoslavije.

U Deronjama se u slavu Rafaila Momčilovića, nesrećno postradalog tokom Drugog svetskog rata, održava umetnička kolonija koja okuplja brojne umetnike.

Crkve u Srpskom Miletiću i Bačkom Brestovcu

Crkve u Srpskom Miletiću i Bačkom Brestovcu datiraju, kao i ona u Ratkovu, čak iz 18. veka, kada su podignute upornošću i zalaganjem potomaka doseljenika pod vođstvom Arsenija Čarnojevića. Crkva Svetog apostola i jevanđeliste Mateje u Srpskom Miletiću sagrađena je 1754. godine. Ostao je zapis u crkvenom protokolu o osvećenju hrama koje je izvršio episkop bački Visarion Pavlović. Originalni ikonostas nepoznatog ikonopisca s polovine 18. veka, na kome je scena Blagovesti, sa prorocima Solomonom i Davidom, danas se čuva u postavci Galerije Matice srpske u Novom Sadu.

Crkva Svetog Petra i Pavla u Bačkom Brestovcu podignuta je 1786. godine, na starijem kultnom mestu. Ovo je prema odlikama fasade i unutrašnjosti izrazito barokna građevina. Ikonostas u neobaroknoj rezbariji je oslikao Đorđe Rakić 1877. godine. Nasleđe ove male crkve se čuva delom i u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu, gde su pohranjene i izložene carske dveri u baroknoj rezbariji sa starijeg ikonostasa.

Katoličke crkve

Crkva Svetog Mihaela

Crkva Svetog Mihaela u Odžacima jedina je kao spomenik kulture zaštićena katolička crkva na prostoru opštine Odžaci. Sagradili su je 1821. godine pripadnici nemačke zajednice na mestu starije bogomolje. Izgleda velelepno i dominira centrom mesta, a posebno zbog 53 metra visokog centralnog zvonika sa barokno dekorisanom kapom.

Crkva Svetog Mihaela je materijalni dokaz prosperiteta Odžaka kroz ceo 19. i početak 20. veka, jer je ova, po mnogima jedna od najlepših i najvećih crkava Vojvodine, sagrađena u trenutku kada je mesto imalo svega oko 3.500 stanovnika. Otvaranjem njenih glavnih vrata posetioci i ljubitelji kulturnog nasleđa istinski mogu uživati u jednoj od najvrednijih riznica umetnosti u ovom delu Vojvodine.

Prozračan i sunčani dan može da razvije izuzetnu slikovitost crkvenih vitraža, postavljenih na bočnim zidovima, u apsidi i ostalim delovima crkve. Ovaj detalj unutrašnjeg dekorisanja je bio jedan od poslednjih velikih poslova u uređenju crkvenog enterijera, koje je trajalo skoro ceo jedan vek. Potraga za poreklom vitražnih kompozicija dovodi nas u 1910. godinu kada se, prema sačuvanoj arhivskoj građi, vodila živa prepiska između odžačkog župnika i ateljea za izradu vitraža poznatog umetnika Valtera Gide iz Budimpešte. U poslednjem pismu, iz decembra iste godine, umetnik obaveštava župnika da su svi vitraži gotovi i da će ih poslati u Odžake.

Vitraži Gide Valtera u Odžacima su veoma koloritni. Umetnički kvalitet ove celine se ogleda i u fizionomiji lica koja nose lični izraz. Svi svetitelji imaju raznobojnu i bogato prikazanu odeću. Između ostalih, ovde su: Sveti Petar, Sveti Benedikt, Sveti Vendelin, Sveta Ana sa malom Marijom, Sveti Matej i Sveta Cecilija. Poseban istorijski značaj ovih dela sadržan je u natpisima imena darodavaca, ispod ili iznad kompozicija, što je svedočanstvo o uglednim porodicama i građanima Odžaka sa početka 20. veka.

Crkva je na kraju 19. veka ukrašena zidnim slikarstvom koje unutrašnjosti daje odlike dodatnog prostranstva. Slike su izrazitih i živih boja, uokvirene baroknim ramovima, predstavljene iluzionistički i dopadljivo. U velikom svodu naosa je slika Sveto Trojstvo, a u čijem uglu se, na severnoj strani, nalazi potpis Antala Sirmaija, umetnika koji je zaslužan za ova dela na zidovima i svodu.

Ljubiteljima slikarstva 19. veka, sa uticajima iz Beča i Budimpešte, mogle bi biti zanimljive i sledeće slike: oltarna sa Svetim Mihaelom – rad slikara Jožefa Peškija, Sveto Trojstvo – delo bečkog slikara Juliusa Polaka i Bogorodica sa Hristom na desnoj ruci – rad bečkog slikara, rođenog u Odžacima, Jozefa Rauša.

Orgulje u crkvi u Odžacima su pravo remek delo slavnog apatinskog graditelja orgulja Kaspara Fišera. Imaju dva manuala i 22 registra. Izdvajaju se i po tome što su jedine u Vojvodini sa ugrađenom fisharmonikom.

Ostale katoličke crkve na teritoriji opštine Odžaci

Katoličke crkve u Bogojevu, Srpskom Miletiću, Bačkom Brestovcu, Ratkovu i Deronjama čuvaju svoja umetnička dela i nasleđe u vidu brojnih sakralnih kipova, slika, orgulja i zidnog slikarstava. Crkva Svetog Ladislava u Bogojevu je mesto okupljanja pretežno mađarskog stanovništva u ovom selu. Monumentalnu oltarnu sliku je naslikao već pomenuti slikar Jozef Rauš u Beču, o čemu govori i signatura u donjem levom uglu: „Készítette Rausch Jόs. 1865 Bécsbe“. Svod Crkve Svetog Krsta u Srpskom Miletiću je oslikao poznati akademski slikar i freskopisac Ferenc Lor, koji je stvarao pod uticajem mađarskog baroka.

Prozore crkve Svetog Josipa u Deronjama ukrašavaju vitraži zagrebačkog vitražiste Ivana Marinkovića, dok je na jednom od prozora postavljen i vitraž čuvenog mađarskog vitražiste Šandora Ligetija.
U centru nekih sela ili na putevima, koji ulaze ili izlaze iz pojedinih mesta, nalaze se kipovi Svetog trojstva i zavetni krstovi, koji su isto tako svedočanstvo prisustva ili nekadašnjeg prisustva katoličke zajednica na prostoru opštine Odžaci. Tako se u centru Karavukova i pored crkve Svetog Martina nalazi kip Svetog Trojstva, koji je isklesala prva i najpoznatija mađarska fabrika mermera „Gerendai A. i sin“. Spomenik je poručio župnik u ovom selu 1892. godine, u ime zajednice nemačkog stanovništva, koja je tu ranije živela.

Drugi zaštićeni spomenik kulture među katoličkim svetinjama i na prostoru opštine je Kapela Svetog Vendelina na groblju u Odžacima. Ona je 1893. izgrađena na mestu starije kapele iz 1776. godine. Projekat uređenja enterijera je izveo umetnik Henrik Altenbuhner. Od glavnog ulaza u groblje prema kapeli i duž glavne grobljanske aleje nalazi se više stilizovanih spomenika u klasicizmu, istoricizmu i secesiji, izrađenih u peštanskoj radionici „Gerendai A. i sin“.